Debaty sejmoweIX Kadencja

Interpelacja w sprawie realizacji ustawy o restrukturyzacji górnictwa węgla kamiennego w latach 2003-2006

   Minął rok od wejścia w życie ustawy o restrukturyzacji górnictwa węgla kamiennego, co umożliwia podjęcie próby pierwszych ocen funkcjonowania ww. ustawy, jej przydatności dla wdrażanego programu naprawy polskiego górnictwa i jej skutków, także prawnych dla uczestników tego procesu przekształceń.    Bardzo ważnym podmiotem tych przemian są tzw. gminy górnicze. Dotyczy to zwłaszcza procesu restrukturyzacji finansowej górnictwa węgla kamiennego i zawartych z gminami ugód co do sposobu uregulowania zobowiązań podmiotów górniczych z tytułu opłaty eksploatacyjnej, opłat i kar ekologicznych oraz podatków, a także określonych warunków i terminów spłat lub innych sposobów uregulowania tych zobowiązań.    W ostatnim czasie zwróciłem się do wielu Prezydentów i Burmistrzów gmin z pismem zawierającym prośbę o ocenę realizacji programu restrukturyzacji górnictwa węgla kamiennego i funkcjonowania ustawy z dnia 28 listopada 2003 r., która zawiera instrumenty prawne konieczne dla przebiegu reformy polskiego górnictwa.    Na początku chciałbym przedstawić generalną uwagę, która nasuwa się już po wstępnej lekturze otrzymanych opinii. Otóż wszystkie gminy, do których zwróciłem się, oceniły negatywnie dokument przyjęty przez Radę Ministrów pt. ˝Restrukturyzacja górnictwa węgla kamiennego w latach 2004-2006 oraz strategia na lata 2007-2010˝ w zakresie roli, zadań i uprawnień, a przede wszystkim skutków dla tzw. gmin górniczych.    Gminy podkreślają, że są podmiotami znacząco poszkodowanymi w procesie restrukturyzacji górnictwa węgla kamiennego.    Z opinii samorządów wyłaniają się także liczne wnioski i uwagi szczegółowe, które przedstawiam poniżej.    1. Wątpliwości wielu gmin budzi realizacja art. 32 i 33 ww. ustawy, głównie z uwagi na fakt, że:    a) przedsiębiorcy górniczy preferują zbywanie majątku trwale wyłączonego z produkcji jedynie w obrocie rynkowym lub w trybie art. 66 Ordynacji podatkowej;    b) nie są zainteresowani możliwością zrzeczenia się lub darowizny na rzecz gminy własności lub prawa użytkowania wieczystego terenów poprzemysłowych nawet w celu pobudzenia aktywności gospodarczej;    c) w przypadku zrzeczenia się przez przedsiębiorców prawa użytkowania wieczystego na rzecz gminy w odniesieniu do terenów Skarbu Państwa gmina zobowiązana jest do uiszczenia opłat z tytułu użytkowania wieczystego (brak możliwości komunalizacji majątku, gdyż nie jest przejęty na cel publiczny) oraz do ponoszenia kosztów jego zagospodarowania (także przy wykorzystaniu środków unijnych).    2. Restrukturyzacja finansowa przedsiębiorstw górniczych w zakresie określonym przez wyżej cytowaną ustawę nie daje wprost kompetencji i instrumentów organom samorządowym do jej przeprowadzenia i umożliwienia oddłużenia tych przedsiębiorstw. W ocenie wielu gmin restrukturyzacja niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców w ramach ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. okazała się mało efektywna.    3. Program restrukturyzacji górnictwa węgla kamiennego, zakładając ograniczenia wielkości wydobycia węgla, nic nie mówi o tym, jak będzie się to przekładać na likwidację miejsc pracy w poszczególnych gminach.    Podzielam zdanie samorządowców, że względy ekonomiczne nie mogą przesłonić sytuacji społecznej. Likwidacja miejsc pracy przekłada się również na uszczuplenie dochodów podatkowych gmin i rodzi konieczność objęcia opieką socjalną zwiększonej liczby bezrobotnych, co zagraża realizacji zadań własnych poszczególnych gmin.    4. Art. 31 ustawy o restrukturyzacji górnictwa węgla kamiennego daje gminom prawo otrzymania kredytu na preferencyjnych warunkach na finansowanie inwestycji wspierających tworzenie nowych miejsc pracy. Gminy zwracają jednak uwagę, że to nie jest żaden przywilej. Możliwość otrzymania takiego kredytu przy wysokim oprocentowaniu i bez większych możliwości jego częściowego umorzenia, przy jednoczesnym ciągłym zmniejszaniu dochodów gminnych poprzez umarzanie części zaległych zobowiązań, to sytuacja, w której gmina jest podmiotem pokrzywdzonym.    5. Zaproponowane w rozdziale II ww. ustawy umorzenia, jak i odroczenia zaległości podatkowych powodują dalszą dekapitalizację majątku gmin. Od 1998 r. do dnia dzisiejszego zrezygnowano w gminach z wielu zadań inwestycyjnych oraz ograniczono wydatki bieżące przede wszystkim właśnie z powodu braku należnych wpływów z tytułu podatku od nieruchomości i opłat eksploatacyjnych.    Samorządy wręcz twierdzą, a ja podzielam ten pogląd, że program przyjęty przez Radę Ministrów dot. restrukturyzacji górnictwa węgla kamiennego na lata 2004-2006 oraz strategia na lata 2007-2010 zakłada poprawę sytuacji finansowej górnictwa kosztem gmin i co gorsza bez porozumienia z gminami.    Ratalna spłata zaległości w opłacie eksploatacyjnej i podatku od nieruchomości stawia budżet gminy w bardzo trudnej sytuacji finansowej. Gminy na skutek powstałych zaległości w sektorze górnictwa zmuszone były do zaciągania kredytów na realizację zadań własnych i do ponoszenia w związku z tym kosztów odsetek od zaciągniętego kredytu.    Koszty te mogłyby być - zdaniem gmin - choć częściowo zrekompensowane zapłaconymi przez przedsiębiorstwa górnicze odsetkami za zwłokę. Przyjęty program restrukturyzacji górnictwa pozbawia gminy tej możliwości, gdyż do budżetu wpłyną tylko kwoty zobowiązań głównych.    6. Samorządy zwracają uwagę, że zapisy ujęte w dokumentach programowych, a także w cytowanej wyżej ustawie, które dotyczą ochrony środowiska, to deklaracje bez pokrycia i są jedynie wyrazem dobrej woli, a nie obowiązkiem i programem wynikającym z zapisów art. 5 i 7 Konstytucji dotyczących zrównoważonego rozwoju.    Trudno bowiem przyjąć za wiarygodny zapis, że do końca 2008 r. górnictwo spełniać będzie już wymogi ochrony środowiska. Wątpliwe, aby w ciągu 4 lat sektor spełnił wszelkie wymagania wynikające z polskich przepisów prawnych w ochronie środowiska, szczególnie zaś w odniesieniu do niszczenia powierzchni ziemi i zrzutu słonych wód do rzek. Spełnienia wymogów ochrony środowiska nie uzyska się zdaniem samorządów w tak krótkim czasie, przeznaczając zaledwie 0,65% ogólnych kosztów produkcji węgla na likwidację zaległych i bieżących szkód górniczych i rekultywację terenów.    7. Władze samorządowe wielu gmin zwracają także uwagę na kwestię majątku nieprodukcyjnego będącego w posiadaniu przedsiębiorstw górniczych.    Grunty w dużej części należą do gmin, a posadowione na nich nieruchomości zostały albo zdewastowane w wyniku prowadzonej działalności górniczej, albo są już niepotrzebne górnictwu. I tu pojawia się zasadnicze pytanie:    Kto będzie doprowadzał te grunty (ponosił koszty) do stanu umożliwiającego zagospodarowanie, odsprzedaż lub dzierżawę?    Obowiązujący stan prawny nie precyzuje tego zagadnienia jednoznacznie.    Szanowny Panie Ministrze! Stanowiska wszystkich gmin, do których zwróciłem się jako poseł ziemi śląskiej z pismem o ocenę realizacji programu restrukturyzacji górnictwa węgla kamiennego i udziału oraz roli w procesie tych przemian gmin, są jednoznacznie negatywne. Podzielam te obawy i troski władz gmin górniczych.    Proszę zatem Pana Ministra o ustosunkowanie się do kwestii, które zawarłem w interpelacji oraz proszę o udzielenie odpowiedzi na poniższe dodatkowe pytania:    1. Dlaczego proces reformowania polskiego górnictwa odbywa się głównie kosztem tzw. gmin górniczych?    2. Czy uważa Pan za słuszny pogląd wyrażony w stanowiskach gmin, że tańsze kredyty, o których mowa w rozdziale VI art. 30 i 31 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r., miałyby sens, gdyby zmniejszono wysokość ich oprocentowania maksymalnie do 30% (obecnie jest to aż 70%) oraz zwiększono możliwość ich umorzenia minimum do 30% (obecnie to 10%)?    3. Czy w świetle ostrej krytyki samorządów w zakresie umarzania odsetek od niezapłaconych gminom przez podmioty górnicze należnych im zobowiązań podatkowych należy zmienić zapisy art. 4 cytowanej ustawy, gdyż brak dochodów z tego tytułu w konsekwencji naraził gminy na znaczne zwiększenie kosztów obsługi zaciągniętych kredytów, jak również spowolnił realizację lub powodował, że gminy z braku środków musiały rezygnować z wielu zamierzonych i koniecznych inwestycji?    4. Czy podziela Pan pogląd, a jeżeli tak, to czy podejmie Pan stosowne działania, także dotyczące zmian prawa, aby umożliwić gminom przejmowanie za długi z mocy prawa majątku Skarbu Państwa, który jest w dyspozycji podmiotów górniczych i że to samorządy powinny wskazywać, które składniki majątkowe są dla nich atrakcyjne chociażby ze wzglądu na kryterium ich użyteczności dla gmin?    5. Czy podejmie Pan działania jako minister właściwy ds. gospodarki, aby przepisy rozdziału VI ustawy z dnia 28 listopada 2003 r., które dotyczą uprawnień gmin górniczych, odzwierciedlały uwagi i opinie, które zawarłem w swojej interpelacji?    Poseł Jerzy Polaczek    Warszawa, dnia 16 grudnia 2004 r.