Debaty sejmoweIX Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie pomocy państwa dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na skierowaną przez pana marszałka do prezesa Rady Ministrów przy piśmie z dnia 13 lipca 2000 r., znak SPS-0202-4329/00, interpelację poseł Izabelli Sierakowskiej z dnia 10 lipca 2000 r. w sprawie pomocy państwa dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne, z upoważnienia prezesa Rady Ministrów, uprzejmie wyjaśniam, co następuje:    Zmiany w zakresie uprawnień do świadczeń pieniężnych dla opiekunów dzieci wymagających specjalnej troski, wprowadzone ustawą z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (DzU nr 162, poz. 1118 ze zm.), są wynikiem głębokich przemyśleń zmierzających do uporządkowania przepisów regulujących uprawnienia do świadczeń pieniężnych należnych z funduszu tworzonego ze składek osób ubezpieczonych oraz przepisów określających zasady dostępu do świadczeń z pomocy społecznej. System ubezpieczeń społecznych nie powinien być obarczany funkcjami socjalnymi i ponownie przejmować funkcji opiekuńczych, które obecnie są realizowane przez odrębny system pomocy społecznej.    Rodzina, która znalazła się w trudnej sytuacji z powodu konieczności zrezygnowania przez jednego z rodziców z pracy zarobkowej w celu wychowywania dziecka specjalnej troski, wymaga wsparcia ze strony państwa. Nie ulega jednak wątpliwości, że nie powinno się to odbywać ze środków ubezpieczeń społecznych, ponieważ utrudnienie w kontynuowaniu pracy zarobkowej spowodowane stanem zdrowia dziecka nie jest ryzykiem emerytalnym ani rentowym, lecz ryzykiem objętym pomocą społeczną. Dlatego też w tym systemie - a nie w systemie ubezpieczeń społecznych - jest odpowiednie miejsce na rozwiązania systemowe zapewniające osobom i rodzinom będącym w trudnej sytuacji życiowej nie tylko niezbędne środki finansowe, ale też inne formy pomocy i wsparcia.    Objęcie ryzykiem ubezpieczeniowym tych sytuacji byłoby sprzeczne z zasadami techniki ubezpieczeniowej i spowodowałoby nieuzasadnione obciążenie pozostałych ubezpieczonych. Fundusze na świadczenia emerytalno-rentowe gromadzone są przecież ze składek ubezpieczonych, a dostęp do świadczeń i ich wysokość zdeterminowane są opłaconą składką.    Zgodnie z art. 186 ust. 3 powołanej ustawy, a także w wyniku ogłoszonego w dniu 17 stycznia 2000 r. (DzU nr 2, poz. 26) wyroku Trybunału Konstytucyjnego, chroniąc prawa nabyte osób nieobjętych reformą systemu emerytalnego, przepisy ustaw i dekretów obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1999 r., w tym także rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (DzU nr 28, poz. 149), mogą być stosowane wyłącznie do osób urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r., a także do osób urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., które do dnia wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie zgłosiły wniosku o emeryturę, mimo że spełniły warunki do nabycia prawa do tego świadczenia.    Możliwość wcześniejszego przejścia na emeryturę z powodu opieki nad dzieckiem wymagającym stałej opieki utrzymano także w przypadku opiekuna, za którego ośrodek pomocy społecznej opłacał przed dniem 1 stycznia 1999 r. składkę na ubezpieczenie społeczne. Osoba ta nabędzie prawo do emerytury bez względu na wiek, jeżeli ukończyła co najmniej 45 lat i w dniu 1 stycznia 1999 r. ma okres ubezpieczenia (składkowy i nieskładkowy) wynoszący co najmniej 20 lat. Uprawnienie to przysługuje na podstawie art. 31b ust. 7 ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej (DzU z 1993 r. nr 13, poz. 60 z późn. zm).    Pozostałe osoby, którym konieczność opieki nad dzieckiem wymagającym ze względu na stan zdrowia stałej opieki uniemożliwiła podjęcie pracy zarobkowej lub zmusiła je do rezygnacji z pracy, mogą korzystać z możliwości uzyskania zasiłku stałego na zasadach określonych w ustawie o pomocy społecznej. Poprzednio prawo do zasiłku przysługiwało, jeżeli dochód na osobę w rodzinie nie przekraczał kryterium dochodowego, ustalonego zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy. Od ubiegłego roku prawo takie przysługuje, jeżeli dochód rodziny nie przekracza dwukrotnego dochodu określonego zgodnie z art. 4 ustawy o pomocy społecznej (zgodnie z nowelą wprowadzoną art. 157 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). Tym samym znacznie poszerzono krąg rodzin, w których opiekun dziecka specjalnej troski może uzyskać zasiłek.    Ponadto za osobę opiekującą się dzieckiem specjalnej troski uprawnioną do zasiłku stałego ośrodek pomocy społecznej opłaca składkę na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (od kwoty najniższego wynagrodzenia), jeżeli dochód rodziny nie przekracza dwukrotnego dochodu określonego zgodnie z art. 4 ustawy, chyba że osoba ta podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym z innych tytułów. Pomoc społeczna opłaca składkę na ubezpieczania emerytalne i rentowe przez okres niezbędny do spełnienia warunku do uzyskania prawa do emerytury (nie dłużej niż przez 20 lat).    Pragnę zauważyć, że nowelizując przepisy ustawy o pomocy społecznej, nie tylko podniesiono kwotę dochodu rodziny uprawniającą pomoc społeczną do opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe za osobę sprawującą opiekę nad dzieckiem, ale ponadto zniesiono warunek legitymowania się przez tę osobę co najmniej pięcioletnim okresem składkowym i nieskładkowym. Natomiast od 1 stycznia 2001 r. składka na ubezpieczenie emerytalne i rentowe za taką osobę opłacana będzie również w sytuacji, gdy dochód rodziny przekroczy dwukrotnie dochód ustalony zgodnie z art. 4 omawianej ustawy.    Osoba, której konieczność sprawowania opieki nad dzieckiem uniemożliwia wykonywanie pracy zarobkowej, ma zatem nie tylko prawo do stałego zasiłku z pomocy społecznej, ale także - dzięki opłacaniu składek na jej ubezpieczenie emerytalne i rentowe - zapewnione w przyszłości prawo do emerytury, a w razie utraty zdolności do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu - prawo do renty z tytułu całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy na zasadach określonych w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (DzU nr 162, poz. 1118 ze zm.). Osoby wymagające wsparcia państwa w wypełnianiu funkcji opiekuńczych nad niepełnosprawnym dzieckiem nie są zatem skazane na opiekę społeczną do końca życia, ponieważ udzielana im pomoc obejmuje także uzyskanie uprawnień emerytalno-rentowych.    Pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są w stanie pokonać, wykorzystując własne środki, możliwości i uprawnienia. Rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy. Odrębną kwestią jest oczywiście to, czy oferowana pomoc spełnia oczekiwania rodzin borykających się z trudnościami spowodowanymi stanem zdrowia swego dziecka. Nie należy jednak zapominać, że jej zakres przedmiotowy i podmiotowy jest zdeterminowany wielkością środków przewidzianych na te cele przez parlament w ustawie budżetowej.    Z przykrością stwierdzam, że w dalszym ciągu pokutuje opinia, że korzystanie z pomocy społecznej jest poniżające. Także z interpelacji pani poseł wynika, że naciski, aby przywrócić prawo do wcześniejszej emerytury z powodu opieki nad dzieckiem, mają swe źródło w takim właśnie odbiorze instytucji opieki społecznej, a nie w przekonaniu, że pomoc udzielana tą drogą nie trafia do najbardziej jej potrzebujących.    Pragnę jednocześnie poinformować, że reguły przyznawania emerytury na zasadach określonych rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. były krytycznie oceniane przez osoby, które nie mogły osiągnąć stażu pracy wymaganego do nabycia praw emerytalnych właśnie dlatego, że stan zdrowia dziecka zmusił je do wcześniejszej rezygnacji z pracy zarobkowej lub wręcz uniemożliwił podjęcie zatrudnienia. W opinii takich osób z emerytury bez względu na wiek mogły skorzystać wyłącznie osoby, którym stan zdrowia dziecka nie uniemożliwił wypracowania stażu emerytalnego, ponieważ np. miały zapewnioną opiekę nad dzieckiem ze strony innych osób.    Taka forma pomocy nie zdała egzaminu także dlatego, że możliwość uzyskania emerytury bez względu na wiek zaczęto traktować jako uprawnienie z tytułu posiadania dziecka specjalnej troski, a nie jako uprawnienie ze względu na konieczność przerwania pracy w celu sprawowania opieki nad dzieckiem. Niewątpliwie przyczyniły się do tego także przepisy zezwalające na łączenie pracy zarobkowej z prawem do emerytury na ogólnych zasadach. Zgodnie z obecnym stanem prawnym osoby uprawnione do takiej emerytury mogą podejmować pracę zarobkową i nie tracą do niej prawa, jeśli ich zarobki nie przekroczą określonych limitów, choćby nawet wymiar czasu wykonywanej pracy wykluczał możliwość sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem.    Należy zauważyć, że osoby pobierające omawiane emerytury korzystają z tych świadczeń przez okres dwukrotnie dłuższy (około 30 lat) niż osoby pobierające emerytury po osiągnięciu ustawowego wieku emerytalnego - 60 lat w przypadku kobiet i 65 lat w przypadku mężczyzn.    Pragnę również nadmienić, że kontynuowanie w zreformowanym systemie emerytalnym przyznawania wcześniejszych emerytur dla osób wychowujących dzieci niepełnosprawne prowadziłoby do złamania reguły nietworzenia preferencyjnych uprawnień emerytalnych. Ponadto wydatki na pokrycie tych świadczeń nie znajdą pokrycia w składce na ubezpieczenie emerytalne i w konsekwencji w ciągu kilku lat doprowadziłoby to do załamania systemu finansów ubezpieczeń społecznych.    Problemy osób wychowujących niepełnosprawne dziecko są bardzo złożone, co zawsze będzie powodować trudności w zaspokojeniu ich potrzeb, mimo iż działania państwa poprzez kolejne modyfikacje przepisów zwiększają zakres świadczonej pomocy i krąg osób do niej uprawnionych.    Przedstawiając powyższe argumenty, wyrażam przekonanie, że podzieli pani poseł opinię, że nie zachodzą żadne okoliczności uzasadniające podejmowanie inicjatywy ustawodawczej w kierunku przywrócenia stanu prawnego obowiązującego w tym zakresie przed 1 stycznia 1999 r. Powrót do poprzedniego stanu prawnego przekreśliłby sens wdrożonej reformy systemu ubezpieczeń społecznych.    Sekretarz stanu    Joanna Staręga-Piasek    Warszawa, dnia 31 lipca 2000 r.