Debaty sejmoweIX Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie perspektyw rozwoju kultury polskiej

   Szanowny Panie Marszałku! W nawiązaniu do pisma SPS-0202-2673/99 przesyłam na ręce pana marszałka odpowiedź na interpelację poselską pana Jana Kulasa, posła na Sejm RP, składającą się z 7 punktów.    1. Odpowiedź na pytanie: W jakim stanie rząd Jerzego Buzka przejął politykę kulturalną państwa w 1997 r.?    W 1997 r. nakłady z budżetu państwa na kulturę wyniosły 0,23% (0,82% wydatków z budżetu państwa). W latach 1993-1997 nakłady na kulturę kształtowały się w granicach 0,33% - 0,23% PKB, przy czym istotny spadek udziału wydatków z budżetu państwa na kulturę, mierzonego udziałem w PKB, nastąpił w 1994 r. (spadek z 0,33% PKB do 0,24% PKB). Liczba instytucji kultury kształtowała się na poziomie 14 233, z czego u budżetu państwa finansowano zaledwie 391 instytucji (42 instytucje prowadzone przez ministra kultury i sztuki, 331 instytucji prowadzonych przez wojewodów i 18 instytucji prowadzonych przez ministrów i kierowników urzędów centralnych). Dalsze zmniejszenie liczby instytucji finansowanych bezpośrednio z budżetu państwa nastąpiło z dniem 1 stycznia 1999 r. w związku z wprowadzeniem reformy administracji publicznej, co wiązało się z przekazaniem większości instytucji wpisanych do rejestrów wojewodów i rejestru ministra kultury i sztuki samorządom szczebla wojewódzkiego i powiatowego.    Lata dziewięćdziesiąte charakteryzuje stopniowe pogarszanie się sytuacji instytucji kultury w Polsce. Wiąże się to przede wszystkim z malejącymi nakładami na kulturę z budżetu państwa, aczkolwiek w tym samym okresie rosły nakłady na kulturę z budżetów gmin (średnio o 50,79%). Generalnie jednak wzrost nakładów na kulturę ze źródeł pozabudżetowych nie równoważył spadku nakładów na kulturę z budżetu państwa. Jednocześnie malał poziom i zakres uczestnictwa w kulturze, związany m.in. ze zubożeniem społeczeństwa i rosnącym rozwarstwieniem społecznym.    Zmiany zachodzące w kulturze polskiej w okresie 1989-1997 przedstawia m.in. raport Instytutu Kultury z 1997 r., wydany także w formie skróconej pt. ˝Kultura polska w dekadzie przemian˝ oraz badania Głównego Urzędu Statystycznego i Instytutu Książki i Czytelnictwa Biblioteki Narodowej.    2. Odpowiedź na pytanie: Jak kształtowały się wydatki finansowe z budżetu państwa na kulturę w latach 1993-1997?    Wydatki finansowe z budżetu państwa na kulturę w latach 1993-1997 są przedstawione w formie tabelarycznej*).    3. Odpowiedź na pytanie: Jakie zmiany organizacyjne i prawne zaszły w ministerstwie w związku z wejściem w życie w połowie września 1999 r. ustawy o działach administracji rządowej? Dlaczego w nazwie znikło określenie ˝sztuka˝?    Dotychczas w Ministerstwie Kultury i Sztuki nie zaszły żadne zmiany organizacyjne, gdyż akty prawne dotyczące ustalenia ministerstwa, które będzie obsługiwało ministra kultury i dziedzictwa narodowego oraz utworzenia tego ministerstwa w drodze rozporządzeń, których projekty są obecnie w toku uzgodnień międzyresortowych. Natomiast w związku z wejściem w życie 11 września 1999 r. nowelizacji do ustawy z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej dotychczasowy dział ˝kultura˝ rozszerzony został i obecnie obejmuje również ˝ochronę dziedzictwa narodowego˝. Odpowiednio został rozszerzony również zakres spraw obejmujący ten dział o nadzór nad naczelnym dyrektorem Archiwów Państwowych i podległość Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. W związku z tymi zmianami prezydent Rzeczypospolitej Polskiej z dniem 19 października 1999 r. powołał, na wniosek prezesa Rady Ministrów, pana Andrzeja Zakrzewskiego na urząd ministra kultury i dziedzictwa narodowego. Z nazwy ministerstwa zniknie określenie ˝sztuka˝, gdyż pojęcie ˝sztuka˝ zawiera się w pojęciu ˝kultura˝. Natomiast zaakceptowania wymaga, zgodnie ze wskazaniami Unii Europejskiej i historycznymi doświadczeniami państwa polskiego, ochrona dziedzictwa narodowego i tożsamości narodowej.    4. W jakim stopniu i znaczeniu można mówić o strategii polityki kulturalnej państwa? Na czym polegają jej główne kierunki i założenia?    Podstawowym dokumentem rządu premiera Jerzego Buzka, zawierającym główne kierunki i założenia polityki kulturalnej państwa jest dokument przyjęty w dniu 18 marca 1999 r. na posiedzeniu rządu. Tezy tego dokumentu wygłoszone były w exposé sejmowym w dniu 19 marca 1999 r. Dokument ten zawiera m.in. następujące założenia i tezy:    - polityka kulturalna państwa prowadzona jest na wszystkich szczeblach władzy publicznej;    - rząd ponosi odpowiedzialność za realizację tych celów polityki kulturalnej, które dotyczą całej wspólnoty obywateli, całego społeczeństwa;    - zarządzanie narodowymi instytucjami kultury, takimi jak Biblioteka Narodowa, Filharmonia Narodowa, Teatr Narodowy, Teatr Wielki - Opera Narodowa czy muzea narodowe, pozostaje zadaniem administracji centralnej, nie wyczerpuje jednak obowiązków rządu, który powinien dokonywać oceny stanu kultury, wskazywać kluczowe w danym okresie problemy i ustalać sposoby ich rozwiązywania;    - zadaniem rządu jest wspieranie działań, które odbudowują postawy patriotyczne i obywatelskie oraz przywracają etos działań publicznych, ukształtowany już w czasach I Rzeczypospolitej;    - uczestnictwo Polski w integracji europejskiej nie może sprowadzać się jedynie do wymiaru ekonomicznego. Uczestnictwo Polaków w kulturalnym życiu rodziny narodów Europy nie może się ograniczać tylko do promocji dzieł kultury wysokiej, ale zakłada także możliwie pełną prezentację polskiej tradycji i kultury ludowej, polskiego obyczaju i sztuki użytkowej, eksponowanie walorów turystycznych naszego kraju;    - politykę kulturalną państwa traktujemy jako bardzo ważny element wspierający strategię rozwoju społeczno-gospodarczego;    - w warunkach decentralizacji państwa ministerstwo zmienia zasadniczą koncepcję wspierania działalności kulturalnej; nie chodzi już o zwiększenie produkcji książek czy filmów, lecz o promocję wartościowych dzieł, zgodnie z przyjętymi programami i zasadą przejrzystości gospodarowania środkami publicznymi;    - promocja kultury polskiej stanowi istotny obowiązek państwa. Rząd, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz podległe im agendy powinny być nie tylko kustoszem zabytków kultury materialnej, ale także dbać o podtrzymywanie przewodnich idei kultury polskiej;    - sprawując mecenat państwo, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego winno zachować dla przyszłych pokoleń nie tylko materialne, ale także duchowe dziedzictwo przeszłości. Inicjowanie programów ukazujących rolę kultury w życiu publicznym, w kształtowaniu postaw patriotycznych, traktujemy jako naszą powinność. MKiDN będzie współtworzyć te programy z udziałem władz lokalnych, publicznych środków przekazu, stowarzyszeń, fundacji oraz instytucji religijnych;    - działalność kulturalna, mimo całego jej zróżnicowania i dzięki jej bogatej różnorodności, stać się powinna podstawą współpracy i porozumienia między rozmaitymi grupami społeczeństwa, płaszczyzną spotkania i współdziałania ludzi wszystkich orientacji politycznych. Działania kulturalne traktujemy jako najważniejszą podstawę dla wytworzenia poczucia solidarności Polaków i możliwości określenia wspólnego dobra;    - zjawisko globalizacji kultury, zwiększenia przepływu informacji, rozwoju form kultury masowej stawiają rząd przed kolejnym wyzwaniem, jakim jest wspieranie, zgodnie z zasadą pomocniczości, tych działań kulturalnych, które ze względu na swój charakter mogą zostać wyparte poza przestrzeń społecznego odbioru. Dotyczy to zarówno rozmaitych form rodzimej twórczości, jak i tych odmian aktywności kulturalnej, których znaczenie maleje w miarę rozwoju mediów elektronicznych czy umasowienia produkcji kulturalnej;    - ważną sprawą jest rozwinięcie w programach edukacyjnych i w działalności kulturalnej wiedzy o bogactwie narodowej kultury oraz o znaczeniu dla naszej kultury, sztuki czy nauki dzieł tworzonych przez żyjących w Polsce przedstawicieli mniejszości narodowych i grup etnicznych;    - reforma struktury administracyjnej kraju i decentralizacja państwa nie może jednak oznaczać rezygnacji z troski państwa o sprawy działalności kulturalnej. Reforma wymaga zachowania ze strony ministerstwa ogólnego nadzoru nad polityką kulturalną, prowadzoną na różnych szczeblach organizacji państwa;    - zadaniem rządu jest tworzenie ram prawnych dla funkcjonowania zwłaszcza tych przedsięwzięć kulturalnych, które nie przynoszą dochodu. W związku z tym nowego opracowania wymaga system finansowania kultury, zarówno ze środków publicznych, jak i prywatnych;    - edukacja kulturalna, jako jedna z podstawowych potrzeb współczesnego Polaka, stanowi priorytetowe zadanie państwa. Może być ono realizowane poprzez tworzenie nowych norm prawnych, poprzez inicjowanie nowych programów edukacyjnych, mogących stanowić element wychowania szkolnego, poprzez współpracę z mediami i organizowanie imprez kulturalnych;    - szczególną troską państwa jest ochrona najmłodszych odbiorców kultury przed szkodliwymi treściami kultury masowej, pojawiającymi się w mediach, w reklamie, podczas rozmaitych imprez artystycznych;    - promocja kultury Polski będzie w najbliższych dziesięcioleciach podstawowym czynnikiem wzmacniającym naszą pozycję na arenie międzynarodowej. Ma to szczególne znaczenie w okresie negocjacji o członkostwo w Unii Europejskiej. Przełamanie negatywnych stereotypów na temat Polski jest potrzebne wszystkim Polakom, którzy chcą być szanowanymi partnerami w kontaktach międzynarodowych;    - sprawy stosunku Polaków do mniejszości narodowych i innych narodów, przede wszystkim naszych wschodnich sąsiadów, będą objęte działaniem państwa;    - obowiązkiem mecenatu państwowego jest wspieranie przedsięwzięć promujących w Polsce wybitne osiągnięcia kultury innych krajów i narodów;    - celom powyższym służyć będzie, w porozumieniu z Ministerstwem Spraw Zagranicznych, podjęcie prac nad programem długofalowych działań dotyczących promocji i ˝marketingu˝ polskiej kultury oraz współpracy polskich twórców i naukowców z naszymi wschodnimi sąsiadami;    - równie ważnym zadaniem jest wspieranie materialne inicjatyw lokalnych i regionalnych służących promocji walorów krajobrazowych i architektonicznych oraz kultury;    - zmiana w sposobie sprawowania mecenatu przez państwo oznacza wolę uspołecznienia procesów podejmowania decyzji przez zasięganie opinii ekspertów i zespołów eksperckich, konsekwentne stosowanie zasady jawności i przejrzystości w działaniu urzędu, stosowanie zasady subsydiarności, zgodnie z którą decyzje zapadają najbliżej tych, których dotykają ich skutki;    - bardzo ważnymi instytucjami budującymi przestrzeń kultury w Polsce są biblioteki i ośrodki kultury. Program rozwoju czytelnictwa powinien być uznany za ważny element w realizacji długofalowej polityki kulturalnej państwa. Ministerstwo kultury, wspólnie z Biblioteką Narodową opracowuje program pomocy bibliotekom w uzupełnianiu i poszerzaniu księgozbiorów (ze szczególnym uwzględnieniem promocji twórczości polskiej) oraz ich konserwacji i ochronie;    - polityka kulturalna państwa w zakresie kinematografii to wspieranie rozwoju polskiej sztuki filmowej oraz promocji polskiego filmu w kraju i za granicą. Wsparcie takie powinno obejmować wszystkie gatunki: fabułę, dokument, film oświatowy i animację, filmy o wysokich walorach artystycznych i wybitnym znaczeniu dla kultury narodowej;    - wspomaganie wydatków z budżetu państwa i z budżetów samorządowych przez nakłady prywatne i społeczne wymaga pilnego dopracowania przepisów prawnych. Będziemy dążyć do tego, aby w oparciu o najlepsze i sprawdzone rozwiązania zagraniczne stworzyć polski system sprzyjający zarówno prywatnemu inwestowaniu w działalność kulturalną, jak i samej twórczości artystycznej.    Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego tworzy obecnie m.in. ramy prawne dla działalności urzędu, wynikające z jego funkcji zawartych w dokumencie rządowym:    - uregulowanie prawne zagadnień związanych z wdrożeniem ustawy o języku polsmkim;    - uregulowanie prawne zagadnień dotyczących ochrony dóbr kultury;    - uregulowanie prawne zagadnień związanych z funkcjonowaniem Komitetu Kinematografii;    - nowelizacja ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych;    - uregulowanie prawne dotyczące instytucji kultury poprzez opracowanie przepisów nowej ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej i nowej ustawy o instytucjach artystycznych.    Dokument rządowy wymienia programy priorytetowe, zaplanowane do realizacji lub kontynuowane przez ministerstwo kultury. Więcej informacji o tych programach zawiera pkt 5, przedstawiony poniżej.    Dokument rządowy z 18 marca 1999 r. będzie stanowił wykładnię działania resortu także po jego przekształceniu w Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Warto podkreślić, że wraz z objęciem urzędu ministra kultury i sztuki przez Andrzeja Zakrzewskiego, nastąpiła zmiana w rozłożeniu akcentów i proporcji. W pierwszej kolejności ważne są sprawy legislacji, uporządkowania strony prawnej związanej ze sferą kultury, np. utworzenie Rady Legislacyjnej przy ministrze kultury i dziedzictwa narodowego, nowelizacja prawa autorskiego, nowelizacja ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej, projekty ustaw dotyczących narodowych instytucji kultury. Wychodząc z założenia, że działalność przedsiębiorstw z branży przemysłów kultury i twórców powinna być traktowana na zasadach wyjątku kulturalnego, rozpoczęto w tej sprawie negocjacje z ministrem finansów. Dokonuje się próby weryfikacji ustaw regulujących działalność kulturalną i działalność twórców.    Ważną sferą działania MKiDN będzie nadal promocja kultury, traktowanie kultury polskiej jako oręża, narzędzia w polityce kulturalnej. Minister kultury podpisał w październiku br. porozumienie o współpracy w dziedzinie promocji kultury za granicą z ministrem spraw zagranicznych. W perspektywie planuje się powołanie Instytutu Promocji Kultury Polskiej.    Ważnym zadaniem polityki kulturalnej jest upowszechnianie kultury i podniesienie poziomu uczestnictwa w kulturze, ze szczególnym uwzględnieniem uczestnictwa w kulturze rodzin. Stąd w nowej strukturze ministerstwa planuje się utworzenie Departamentu Upowszechniania Kultury.    Ochrona dziedzictwa narodowego, tożsamości narodowej, to ważny priorytet polityki kulturalnej. Wiąże się on silnie z procesem integracji europejskiej. Ochrona tego, co polskie, ochrona tradycji znajdzie odzwierciedlenie w działaniach MKiDN.    Istotnym obszarem działania ministerstwa jest sprawowanie mecenatu państwa nad kulturą i twórcami. W związku z tym w strukturze ministerstwa zostanie powołany Departament Mecenatu. Podejmowane są próby dalszej racjonalizacji wydawania środków na działalność kulturalną i pozyskiwanie środków pozabudżetowych. W celu ich efektywnego pozyskiwania, m.in. w ramach nowelizacji prawa autorskiego, zaproponowano zmiany zapisu o Funduszu Promocji Twórczości.    Istotnym zadaniem Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego będzie nadal ochrona kultury mniejszości narodowych.    5. Jakie projekty programowe zamierza realizować ministerstwo w 2000 r.?    W dokumencie rządu RP z dnia 18 marca 1999 r. wymieniono następujące programy do realizacji w roku 2000:    - międzyresortowy program edukacji kulturalnej (realizowany we współpracy z Ministerstwem Edukacji Narodowej);    - międzyresortowy program edukacyjny pt. ˝Świadome kształtowanie krajobrazu i ochrona krajobrazu historycznego˝ (realizowany wraz z Ministerstwem Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, Ministerstwem Edukacji Narodowej oraz Urzędem Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast);    - program ˝Kraków 2000˝ - współpraca z samorządem wojewódzkim i miejskim przy realizacji programu: Kraków stolicą kultury europejskiej;    - program ˝Frankfurt 2000˝ - Polska gościem honorowym targów książki ˝Frankfurt 2000˝;    - program ˝Gniezno 2000˝ - obchody 1000-lecia zjazdu gnieźnieńskiego;    - oraz obchody 2000-lecia chrześcijaństwa, w trakcie których przewidywany jest zjazd prezydentów i premierów państw Unii Europejskiej oraz aspirujących do członkostwa w Unii Europejskiej;    - międzyresortowy program obchodów 20 rocznicy Sierpnia'80.    Spośród ww. programów szczególny akcent zostanie położony na realizację programów: ˝Frankfurt 2000˝, ˝Gniezno 2000˝, ˝Kraków 2000˝ oraz programu obchodów 20 rocznicy Sierpnia'80. Ministerstwo kultury jest w trakcie opracowania szczegółowej listy zadań planowych w 2000 r. Dotyczy ona kilkuset pozycji. Wykaz ten będzie poszerzony o imprezy realizowane przez placówki MSZ za granicą. Wykaz ten, wraz z ustalonym harmonogramem realizacji zadań, zostanie przesłany panu posłowi Janowi Kulasowi po zakończeniu prac nad jego opracowaniem.    6. Jak pan minister ocenia wydatki finansowe w projekcie budżetu państwa na 2000 r. na kulturę i ochronę dziedzictwa narodowego? Jakie są rzeczywiste wzrosty i spadek nakładów na ten cel w porównaniu z rokiem budżetowym 1999?    Wydatki finansowe w projekcie budżetu państwa na 2000 r. na kulturę i ochronę dziedzictwa narodowego są oczywiście niewystarczające. Minister kultury i dziedzictwa narodowego czyni starania o pozyskanie dodatkowych budżetowych i pozabudżetowych środków na kulturę i jej upowszechnianie. Występuje m.in. o traktowanie działalności kulturalnej i działalności twórczej jako wyjątku kulturalnego, prowadząc negocjacje w tej sprawie z ministrem finansów, podejmuje działania mające na celu znalezienie innych, pozabudżetowych sposobów zasilania kultury.    W tabeli ˝Nakłady na kulturę w wydatkach budżetu państwa˝ zawarte są informacje dotyczące finansowania kultury z budżetu państwa w latach 1991-2000.*)    7. Z jakich doświadczeń i osiągnięć państw Unii Europejskiej należałoby skorzystać w kreowaniu polityki kulturalnej naszego państwa?    Unia Europejska w myśl zasady subsydialności uznaje poziom narodowy za najbardziej skuteczny w wypracowywaniu rozwiązań dla sfery kultury. Oznacza to, iż Unia Europejska nie narzuca w zasadzie żadnych rozwiązań modelowych w tej dziedzinie. Każde z państw członkowskich prowadzi politykę kulturalną we własnym zakresie.    Pierwsze znaczące zapisy w dokumentach Wspólnot Europejskich na temat kultury pojawiły się w roku 1992 w Traktacie z Maastricht, dając podstawy prawne do rozszerzenia działań Wspólnot na tym polu. Art. 128 postanawia, iż ˝Wspólnota Europejska przyczynia się do rozkwitu kultur państw członkowskich, respektując ich narodową i regionalną różnorodność, a jednocześnie uwypuklając wspólne (europejskie) dziedzictwo kulturowe˝. Istotą działalności Wspólnot Europejskich na tej płaszczyźnie jest zachęcanie państw członkowskich do współpracy i ˝jeśli to konieczne, wspieranie i uzupełnianie ich działań w dziedzinach takich, jak:    - podnoszenie poziomu wiedzy i popularyzacja kultury i historii narodów europejskich,    - zachowanie i ochrona dziedzictwa kulturowego o europejskim znaczeniu,    - niekomercyjna wymiana kulturalna,    - twórczość artystyczna, w tym także audiowizualna˝.    Realizacji tych celów służą m.in. programy o charakterze stricte kulturalnym i formule konkursu, korzystające z niewielkiego budżetu znajdującego się w gestii X Dyrekcji Generalnej Komisji Europejskiej. Grupę takich programów tworzą:    Kaleidoscope - program wspierania przedsięwzięć kulturalnych o wymiarze europejskim oraz o istotnym znaczeniu kulturalnym i społeczno-gospodarczym.    Raphael - program ochrony dziedzictwa architektonicznego. Wymagana jest współpraca w ramach sieci lub w formie partnerstwa z dwoma przynajmniej partnerami z krajów UE.    Ariane - program dotyczący sfery książki i czytelnictwa, którego głównym celem jest wspieranie przekładów literackich.    Polska jako kraj stowarzyszony z UE od kilku lat uczestniczy w programach kulturalnych UE. W roku bieżącym decyzją Komisji Europejskiej kraje Europy Środkowo-Wschodniej zostały wyłączone z tegorocznej edycji programów Kaleidoscope i Ariane.    W roku 2000 powyższe trzy programy zastąpi jednolity instrument programowy i finansowy pod nazwą Kultura 2000.    Wydaje się, że dorobek poszczególnych państw członkowskich UE w dziedzinie kreowania polityki kulturalnej, a zwłaszcza w odniesieniu do instrumentów finansowych tej polityki, należy w polskich warunkach traktować z pewną dozą ostrożności. Przykładem może być kwestia stawek podatku VAT na książki i czasopisma. Polska w swoim stanowisku negocjacyjnym przedstawi propozycję utrzymania pięcioletniego okresu przejściowego dla utrzymania zerowej stawki podatku VAT na książki i czasopisma specjalistyczne, podczas gdy w większości krajów członkowskich jest ona wyższa, co obrazuje zamieszczona poniżej tabela. Preferencyjne stawki VAT na książki Kraj Książki Gazety codzienne Periodyki Austria 10% 10% 10% Finlandia 12% Francja 5,5% 2,1% 2,1% Niemcy 7% 7% 7% Grecja 4% 4% 4% Islandia 14% 0% 0% Irlandia 0% 0% 0% 3,3% Włochy 4% 0% 0% 4% Luksemburg 3% 3% 6% Holandia 6% 6% 6% Portugalia 5% 0% 0% 17% Hiszpania 4% 4% 4% Szwecja 25% 0% 0% Wielka Brytania 0% 0% 0% ródło: VAT and book policy: impact and issues, Rouet F., Council of Europe Publishing, 1999    Państwa członkowskie UE przeznaczają na kulturę średnio od 0,9% do 1% budżetu.    Z poważaniem    Sekretarz stanu    Anna Popowicz    Warszawa, dnia 16 listopada 1999 r.