Debaty sejmoweIX Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie cmentarzy i grobów żołnierskich z czasów I i II wojny światowej

   W nawiązaniu do interpelacji posłanki Marii Gajeckiej-Bożek w sprawie sytuacji grobów żołnierskich, z upoważnienia prezesa Rady Ministrów pana Jerzego Buzka, przedkładam poniższe wyjaśnienia.    Problematykę cmentarzy i grobów wojennych regulują przepisy ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o grobach wojennych (DzU nr 39 z 1933 r.) oraz rozporządzenie z dnia 23 października 1936 r. w sprawie wykonania ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o grobach i cmentarzach wojennych (DzU nr 85 z 1936 r.) wydane przez ministra spraw wewnętrznych w porozumieniu z ministrem spraw wojskowych i opieki społecznej. Grobami wojennymi w rozumieniu cytowanej ustawy są:    - groby poległych w walkach o niepodległość i zjednoczenie Państwa Polskiego,    - groby osób wojskowych, poległych lub zmarłych z powodu działań wojennych, bez względu na narodowość,    - groby sióstr miłosierdzia i wszystkich osób, które wykonując zlecone im czynności przy jakiejkolwiek formacji wojskowej, poległy lub zmarły z powodu działań wojennych, groby jeńców wojennych i osób internowanych.    Cmentarzami wojennymi w rozumieniu ustawy są cmentarze przeznaczone do chowania zwłok wymienionych wyżej osób. Groby wojenne zasadniczo powinny być zgrupowane na cmentarzach wojennych. Bez względu na narodowość i wyznanie osób w nich pochowanych oraz formacje, do których osoby te należały, mają być pielęgnowane i otoczone należnym tym miejscom szacunkiem i powagą.    Groby wojenne z okresu I wojny światowej, znajdujące się na terytorium Polski, z reguły zgrupowane są na cmentarzach wojennych. Tylko niewielka stosunkowo część poległych żołnierzy została pochowana w wydzielonych kwaterach oraz mogiłach usytuowanych na cmentarzach wyznaniowych lub poza nimi.    Groby wojenne z okresu II wojny światowej nie zostały w pełni zgrupowane na cmentarzach wojennych, a ich losy były zależne od politycznych uwarunkowań i przynależności żołnierzy do armii. Poważna część poległych żołnierzy znalazła swe miejsce spoczynku w mogiłach zbiorowych i pojedynczych, usytuowanych na cmentarzach wyznaniowych, głównie rzymskokatolickich. Do grupy tych ostatnich należą groby żołnierzy polskich.    Cmentarze wojenne są cmentarzami zamkniętymi. Tylko pojedyncze groby lub groby ugrupowane w formie wydzielonych kwater mogą być sytuowane na cmentarzach wyznaniowych lub komunalnych.    Groby, kwatery i cmentarze wojenne z okresu I wojny światowej (1914-1918) to niemal w całości groby żołnierzy państw obcych, poległych w walkach na terenie Polski. Pochowano w nich żołnierzy armii austrowęgierskiej, niemieckiej i rosyjskiej.    Według opracowania wykonanego w 1996 r. na zlecenie Ministerstwa Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa na terytorium Polski znajdowało się 1574 obiektów, w tym 974 cmentarzy samodzielnych, 312 kwater i 288 mogił zbiorowych. Z 312 kwater ok. 25% jest usytuowanych na cmentarzach innych wyznań lub cmentarzach komunalnych. W przybliżeniu ok. 20% mogił zbiorowych znajduje się na cmentarzach innych wyznań lub cmentarzach komunalnych albo w ogóle poza cmentarzami.    Groby i cmentarze poległych w czasie II wojny światowej (1939-1945) w Polsce to ponad 7000 obiektów, w tym 333 cmentarze samodzielne, 379 kwater usytuowanych na cmentarzach i ok. 6300 mogił zbiorowych i indywidualnych, położonych na cmentarzach i poza cmentarzami. Na cmentarzach tych pochowani zostali żołnierze regularnych formacji zbrojnych, jeńcy, ofiary terroru i ofiary wojny, w tym:    - żołnierze Wojska Polskiego - 139 929;    - żołnierze Armii Radzieckiej - 488 841;    - żołnierze Korpusu Słowackiego - 3567;    - jeńcy radzieccy - 808 246;    - żołnierze i jeńcy różnych narodowości (w tym radzieccy) - 228 695;    - ofiary terroru hitlerowskiego - ok. 850 tys. osób.    Wśród pochowanych z okresu II wojny światowej są żołnierze i jeńcy z Armii Radzieckiej, żołnierze I Korpusu Słowackiego, żołnierze i jeńcy z armii Wspólnoty Brytyjskiej, jeńcy z armii francuskiej i włoskiej.    Żołnierze Armii Radzieckiej zostali pochowani w 71 kwaterach, w tym 38 kwater jest usytuowanych na cmentarzach rzymskokatolickich, oraz w 228 mogiłach zbiorowych i indywidualnych, z których 77 jest położonych na cmentarzach parafialnych wyznania rzymskokatolickiego. Żołnierze i jeńcy ze Wspólnoty Brytyjskiej - w 3 mogiłach zbiorowych położonych na cmentarzach katolickich. Jeńcy francuscy są pochowani w 3 mogiłach zbiorowych. Jeńcy wymienionych narodowości są pochowani na samodzielnych cmentarzach wojennych. (Lista grobów i kwater z okresu I i II wojny światowej usytuowanych na cmentarzach katolickich na terenie woj. katowickiego w załączeniu).*)    Niezależnie od grobów wojennych ww. narodowości, w Polsce znajdują się również groby żołnierzy formacji zbrojnych III Rzeszy, m.in. Wehrmachtu. Według źródeł niemieckich, na terytorium Polski poległo ok. 500 tys. żołnierzy. Są oni pochowani w miejscach przeważnie nie oznakowanych, głównie poza cmentarzami. Jedynie w woj. katowickim i opolskim została przeprowadzona ekshumacja z miejsc pierwotnego pochowania na cmentarze, w 80-90% są to cmentarze parafii rzymskokatolickich. Aktualnie prowadzone są ekshumacje zwłok żołnierzy i budowane cmentarze wojenne. Przewidywane jest zbudowanie 10 zbiorczych cmentarzy niemieckich.    Prawne zabezpieczenie grobów żołnierskich zawarte jest w ustawie z dnia 28 marca 1993 r. o grobach i cmentarzach wojennych (DzU nr 39 z 1933 r., poz. 311 z późn. zm.) i ustawie z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (DzU nr 47 z 1972 r., poz. 298 z późn. zm.). Natomiast w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (DzU nr 88 z 1997 r., poz. 553 art. 262 § 1) ustawodawca określa ogólne zasady odpowiedzialności: kto znieważa zwłoki, prochy ludzkie lub miejsce spoczynku zmarłego, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do lat 2.    Administrator cmentarza może wydać zezwolenie na pochowanie osoby aktualnie zmarłej w miejscu grobu wojennego, opierając się na przepisach ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (DzU nr 47 z późn. zm. z 1972 r.), w której przewiduje się nienaruszalność grobu przez 20 lat. W razie stwierdzenia takiego przypadku władze gminy występują na drodze administracyjnej o odtworzenie grobu poprzez przeniesienie nowo pochowanej osoby do innego grobu. Jest to jednak skomplikowana procedura, nie zawsze skuteczna ze względu na potrzebę ekshumacji.    Zdarzają się pojedyncze przypadki dokonania pochówku w miejscu grobu żołnierskiego, jednak często udaje się je w porę zablokować. Nieznane są nam fakty, ażeby dla powiększenia powierzchni grzebalnej likwidowane były całe kwatery wojenne. Niemniej z tych względów, a więc braku powierzchni grzebalnej, administratorzy parafii katolickich podejmują kroki tzw. ograniczenia powierzchni kwater wojennych, szczególnie terenów zielonych, które zajmowane są pod bieżące pochówki. Miały one również miejsce w odniesieniu do kwater z I i II wojny światowej. W takich przypadkach stosuje się zabezpieczenia, które ściśle wyznaczają granice kwatery.    Parafie katolickie nigdy nie występują do władz o zapłacenie należności z tytułu przedłużenia istnienia grobu wojennego na dalsze 20 lat.    Zainteresowanie instytucji powołanych do sprawowania opieki nad grobami wojennymi państw, których groby znajdują się w Polsce, wygląda następująco w odniesieniu do:    - grobów Wspólnoty Brytyjskiej - Komisja Opieki nad Grobami Wspólnoty Brytyjskiej ponosi koszty remontów cmentarzy, natomiast strona polska sprawuje nad nimi bieżącą opiekę;    - grobów francuskich - samodzielny cmentarz francuski w Gdańsku znajduje się pod bezpośrednią opieką władz francuskich. Innymi grobami, szczególnie jeńców pochowanych we wspólnych grobach na cmentarzach przyobozowych, władze francuskie nie interesują się;    - grobów włoskich - samodzielny cmentarz włoski znajduje się pod bezpośrednią opieką ambasady włoskiej. Innymi grobami interesują się okazjonalnie. Remonty i koszty utrzymania ponosi strona polska;    - grobów żołnierzy radzieckich - wszystkie koszty remontów i utrzymania ponosi strona polska. Sporadycznie tylko strona rosyjska przyznaje dotacje na wykonanie niektórych bieżących remontów;    - grobów żołnierzy niemieckich - wszystkie koszty związane z prowadzeniem ekshumacji, budową i utrzymaniem cmentarzy wojennych ponosi strona niemiecka;    - cmentarzy z I wojny światowej - od trzech lat strona niemiecka przyznaje systematycznie dotacje na remonty niektórych cmentarzy. Austriacki Czarny Krzyż tylko sporadycznie wspomaga finansowo gminy, które prowadzą remonty cmentarzy. Rosjanie jak dotąd nie podejmują kroków, ażeby wspomagać finansowo prowadzenie prac remontowych w odniesieniu do cmentarzy rosyjskich. Większość tych prac to inicjatywy społeczności lokalnych wspieranych przez administrację rządową.    Minister    Janusz Tomaszewski    Warszawa, dnia 20 października 1998 r.